Manastir Svetog Save u Libertvilu, nadomak Čikaga, već decenijama predstavlja jedno od najvažnijih duhovnih i kulturnih uporišta srpske zajednice u Sjedinjenim Američkim Državama. Njegova uloga, kako je svojevremeno opisano u čuvenoj misli vladike Nikolaja, može se sažeti u „tri žice“: manastir kao molitveno središte, groblje kao mesto sećanja i žalosti, te dečiji kamp kao prostor radosti i očuvanja identiteta novih naraštaja.
Inicijativa za podizanje srpskog duhovnog centra u Americi javlja se još početkom 20. veka. U pismu od 30. juna 1910. godine, Karamata, Srbin iz Vojvodine koji je dugo živeo u Americi, predložio je patrijarhu Lukijanu Bogdanoviću kupovinu zemljišta radi stvaranja srpskog centra i manastira koji bi bio sedište eparhije i utočište srpskim doseljenicima. Prema navodima iz istorijskih zapisa, plan je imao podršku i velikog srpskog naučnika i dobrotvora Mihajla Pupina.
Poseban zamah ideja dobija kroz viziju vladike Nikolaja Velimirovića, koji je isticao da manastir treba da bude više od bogomolje: duhovni centar, ljetnji kamp za decu, ali i utočište za bolesne i starije. U organizacionom smislu, ključni nosilac realizacije postaje arhimandrit, a potom episkop, Mardarije, koji je nastojao da u okolini Čikaga obezbedi imanje za manastir, bogosloviju i štampariju, kao temelje crkvenog i nacionalnog života srpske emigracije.
Prema izveštajima iz tog perioda, kupovina zemljišta i organizacija izgradnje praćeni su velikim entuzijazmom, ali i ozbiljnim finansijskim i unutrašnjim izazovima. Srpska štampa u Americi pisala je o mobilizaciji naroda i sveštenstva, dok su pojedini izvori beležili da je Mardarije lično nadgledao radove i učestvovao u fizičkom poslu, nastojeći da uštedi sredstva i ubrza izgradnju. Ipak, zbog nedostatka finansija, radovi su u jednom trenutku zastajali, a eparhija je prolazila kroz period unutrašnjih podela i potrebe za jasnijim ustrojstvom.
Prelomni momenat u finansijskoj stabilizaciji, prema istorijskim navodima, predstavljala je značajna pomoć Mihajla Pupina, koji je donirao više od 30 000 dolara, što je bila velika svota o ono vreme, pa je to omogućilo da se kriza prevaziđe i da se nastavi rad na izgradnji i učvršćivanju eparhijskog života. U međuvremenu su održani i eparhijski sabori 1927. godine, na kojima su postavljeni temelji organizacione strukture, formirani odbori i pokrenut rad na izradi Ustava, s ciljem uvođenja reda u crkveni život dijaspore.
Manastirska crkva podignuta je u prepoznatljivom ruskom novgorodskom stilu, sa dvanaest manjih kupola i jednom velikom u središtu, što je, prema svedočanstvima, unosilo posebnu simboliku i vizuelnu snagu u izgled čitavog kompleksa. Svečano osvećenje hrama opisano je kao događaj od velikog ponosa za Srbe „sa ove strane Atlantika“, a izveštaji govore o hiljadama okupljenih i snažnom moralnom značaju svečanosti, iako su finansijske potrebe i dalje ostajale izazov.
Episkop Mardarije preminuo je 1935. godine i sahranjen u manastirskom kompleksu koji je smatrao svojim životnim zavetom. U zapisima je ostala i njegova poslednja volja, u kojoj manastir ostavlja srpskom narodu u Americi uz molbu da se čuva kao trajni spomenik vere i narodne misli, te kao mesto okupljanja budućih generacija u „novom svetu“.
Nakon Mardarijeve smrti, manastirski život nastavlja da se razvija. Podaci iz istorijskih pregleda navode da je episkop Dionisije, po preuzimanju dužnosti, renovirao manastirsku crkvu 1941. godine, proširio zemljišne posede i radio na otplati dugova. Manastir je vremenom dobio i status istorijske znamenitosti. Jedan od najtežih trenutaka dogodio se u avgustu 1979. godine, kada su se urušio deo gornjih zidova hrama, što je uslovilo veliku obnovu i proširenje crkve, čiji je glavni pokretač, prema navodima, bio episkop Firmilijan.
Pored bogoslužbenog života, manastir je ostao prepoznatljiv i po radu sa mladima. Dečiji kamp, koji je pokrenut 1946. godine uz angažman Federacije sestara i podršku eparhijskih vlasti, do danas se pominje kao jedan od najuspešnijih projekata okupljanja dece i mladih srpskog porekla. Bogoslovija, osnovana 1945. godine, takođe je imala važnu ulogu u obrazovanju kadrova za službu Crkvi.
Posebnu simboliku nosi i manastirsko groblje, čiji počeci se vezuju za 1930-te godine. Ono je, prema rečima episkopa u jednom od zapisa, mesto koje u Srbinu budi i sećanje i molitvu, podsećajući da je život zajednice u rasijanju isprepleten i radošću i žrtvom, i stvaranjem i opraštanjem.
Manastir Svetog Save u Libertvilu danas ostaje svedočanstvo jednog istorijskog napora: da se u dalekoj zemlji podigne dom vere, sačuva jezik i predanje, te izgradi mesto koje će u isto vreme biti hram, škola, saborište i dom za sve koji traže duhovni oslonac.
IZVOR: KOMPASINFO.RS I FOTO: YOUTUBE PRINTSCREEN
